نخستین انجمن ادبی افغانستان، خانه‌ی هم‌دلی جوانان هرات

همیشه گردش دنیا به طور یکسان نیست 

به روی مزرعه حتا همیشه باران نیست

حقایقی که به دنیای چشم ها جاریست
توان شرح و بیانش به دست انسان نیست

تمام درد وغم روزگار می‌گذرد!
همیشه «یوسف» مصری درون زندان نیست

برای من که زنم زندگی تراژیدی ست 
سرودن غزل عاشقانه آسان نیست

اگرچه درد درین شهر وخانه بسیار است
ولی به وسعت اندوه و درد «مژگان» نیست

مژگان فرامنش

***

1در نخستین دیدارم از شهر هرات، در یک بعد از ظهر سرد با گروهی از جوانان بلندپرواز و امیدوار برخوردم که به طرف انجمن ادبی هرات می‌رفتند تا در نشست هفته‌وار نقد و خوانش شعر اشتراک کنند. نشست نقد و خوانش شعر هر هفته روز چهارشنبه در انجمن ادبی هرات برگزار می‌شود. من قبلا با بعضی از آنان آشنا بودم و با استفاده از فرصت از آنان پرسیدم که چه چیزی باعث می‌شود که آنان تا کنون به این انجمن ادبی 85 ساله بروند.

عباس عارفی، دانشجو، به این باور است که انجمن ادبی «فضای آشنا و دوستانه‌ای دارد که هم پسران و هم دختران جوان می‌توانند شعرها و داستان‌های شان را بخوانند و نقد و نظر دیگران را بشنوند.» او می‌افزاید که در نشست‌های انجمن ادبی زمینه‌ی تبادل نظر فراهم می‌شود و موضوعات مختلف مورد بحث قرار می‌گیرد.

عارفی توضیح می‌دهد که «برای نخستین‌بار من با بحث جدی درباره‌ی ادبیات در انجمن ادبی برخوردم، اشتیاق تازه‌ای به ادبیات در من ایجاد شد و  به چیزهای تازه‌‌ای پی‌بردم.»

ولی شاه بهره، مسئول انجمن ادبی هرات، با تأکید بر اهمیت و تأثیرگذاری انجمن ادبی در منطقه می‌گوید که «ولایات دیگر برای ساختن انجمن‌های ادبی فعال و دوم‌دار می‌توانند از تجربه‌های ما بیاموزند.»

انجمن ادبی هرات، سه نشست هفته‌وار را برگزار می‌کند: روز دوشنبه هر هفته، به خوانش و نقد داستان، روز چهار شنبه به خوانش و نقد شعر جوان و روز پنجشنبه به نقد و خوانش شعر بیدل اختصاص دارد. مولانا ابوالمعانی میرزا عبدالقادر بیدل ( ۱۰۵۴‍ه. ق.- ۱۱۳۳ ه‍. ق.  ) که به بیدل دهلوی نیز مشهور است چهره‌ی برجسته‌ی شعر و تصوف فارسی/دری در هندِ دوران شاهان مغل بود. 2

برنامه‌های نقد و خوانش همیشه با بررسی و گزارش اخبار و رویدادهای فرهنگی هفته شروع می‌شود. پس از آن اشتراک‌کنندگان داستان‌ها،‌ کتاب‌ها یا شعرهای را که در جریان هفته خوانده‌اند معرفی می‌کنند. پس از آن  هر کس شعر و داستان جدیدش را می‌خواند و به سایر اشتراک‌کنندگان توزیع می‌کند و به دنبال آن نقد آغاز می‌شود.

آن‌طوری که آقای بهره توضیح می‌دهد،‌ انجمن ادبی هرات همواره بر تولید کارهای ادبی نو و متفاوت از لحاظ شکل و محتوا تأکید دارد.

نیلوفر نیک‌سیر که در انجمن ادبی هرات دوره‌های آشنایی با شعر را تدریس می‌کند و یکی از گردانندگان همیشگی نشست‌های نقد شعر است- می‌گوید: در این نشست‌ها ما فقط شعرها و داستان‌ها را نمی‌خوانیم بلکه بررسی می‌کنیم که واژه‌ها و جمله‌ها چگونه به کار برده شده‌اند و هر واژه حامل چه معنای مستقیم و استعاری در شعر  و یا نثر است.»

در کنار نشست‌های هفته‌وار ادبی، انجمن ادبی هرات در برگزاری رویدادهای فرهنگی مناسبتی نیز در این شهر پیشگام است، به شاعران و نویسندگان جوان کمک می‌کند که کارهای ادبی شان را منتشر کنند و برای معرفی و نقد آثار شان برنامه‌‌ی خوانش و رونمایی می‌گیرد.

آقای بهره می‌گوید که اکثر اشتراک‌کنندگان برنامه و اعضای انجمن ادبی هرات را جوانان تشکیل می‌دهند و در میان جوانان، اکثریت با بانوان است. حضور قوی و فعال زنان و دختران جوان در فعالیت‌های فرهنگی این شهر که ظاهرا خیلی محافظه‌کارتر و بسته‌تر از شهرهای کابل و مزار شریف به نظر می‌رسد، امیدوارکننده است.

̓در هر دو طرف تفنگ می اندازد
هی دانه برای جنگ می اندازد
ما جنگ در آوردن آن را داریم
هشیار به چاه سنگ می اندازد̒

جاوید نبی‌زاده

نخستین انجمن ادبی در افغانستان

انجمن ادبی هرات که در سال 1309 هجری شمسی ( 1930 میلادی) تأسیس شده، نخستین انجمن ادبی در افغانستان است که در طول چندین دهه زندگی‌اش فراز و فرودهای فراوانی را پشت سر گذاشته است.

این انجمن که همواره مرکز فعال برای شاعران و نویسندگان هرات بوده است، نقش کلیدی در زنده‌نگهداشتن سنت شاعری هرات داشته و در کنار دیگر فعالیت‌ها، در دوره‌های مختلف مجله‌ی ادبی‌ای را از سوی خود نیز نشر کرده است. بعضی از اعضای انجمن ادبی هرات، نویسندگان و شاعران بزرگ زمان شان بوده‌اند.3

با این حال، مسیر فعالیت انجمن ادبی همیشه هموار نبوده؛ تغییر رژیم‌های سیاسی افغانستان فعالیت‌های انجمن را متأثر ساخته است. در سال 1943 نشر مجله‌ی ادبی این انجمن متوقف شد، دیگر فعالیت‌های انجمن آهسته آهسته، رنگ باختند و شاعران و نویسندگان پراگنده شدند.

پنج سال بعد، در سال 1948 انجمن ادبی به کمک عبدالله خان ملک‌یار، والی آن وقت هرات، فعالیت‌هایش را از سر گرفت و این بار، نام کلوپ ادبی هرات را برای خود برگزید. یک سال بعد، به مناسب نُه‌صدمین سالگرد وفات خواجه عبدالله انصاری، مشهور به پیر هرات، کلوپ ادبی هرات به کلوپ ادبی انصاری تغییر نام یافت. در این زمان، در کنار آغاز نشر  مجله و دیگر فعالیت‌های معمول انجمن و برگزاری نشست‌های ادبی، تدریس زبان‌های انگلیسی و روسی نیز آغاز شد. و در همین زمان بود که بازرگانان محلی به تشویق، عبدالله خان ملک‌یار برای ساختن ساختمان انجمن ادبی کمک کردند و ساختمان انجمن در کنار ریاست اطلاعات و فرهنگ این ولایت ساخته شد.  

من شبیه زنی که با یک دست شب گهواره را تکان داده ست 
باهمان دست دیگرش هر روز روشنی را به دو جهان داده ست

من شبیه زنی که غمگین ست، دست‌هایش به آسمان بالاست
دردهای عمیق در چشمش،گریه هارا به آسمان داده ست

مژگان فرامنش

This entry was posted in Uncategorized. Bookmark the permalink.